Khởi kiện người thừa kế trả nợ: Không cung cấp được chứng cứ về di sản, Tòa án có thụ lý vụ án?

Khi người vay tiền qua đời, chủ nợ thường khởi kiện những người thừa kế để yêu cầu thực hiện nghĩa vụ tài sản. Tuy nhiên, nhiều trường hợp tại thời điểm nộp đơn, người khởi kiện không thể cung cấp tài liệu, chứng cứ chứng minh người chết có để lại tài sản. Vấn đề đặt ra là Tòa án sẽ thụ lý vụ án hay trả lại đơn khởi kiện vì lý do “chưa có đủ điều kiện khởi kiện”?

1. Quy định về “chưa có đủ điều kiện khởi kiện”

Theo quy định tại điểm b khoản 1 Điều 192 của Bộ luật Tố tụng dân sự, Tòa án sẽ trả lại đơn khởi kiện trong trường hợp:

“b) Chưa có đủ điều kiện khởi kiện theo quy định của pháp luật.”

Luật cũng giải thích rõ: “Chưa có đủ điều kiện khởi kiện là trường hợp pháp luật có quy định về các điều kiện khởi kiện nhưng người khởi kiện đã khởi kiện đến Tòa án khi còn thiếu một trong các điều kiện đó;”.

Đồng thời, khoản 1 Điều 3 Nghị quyết số 04/2017/NQ-HĐTP ngày 05/5/2017 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã hướng dẫn chi tiết:

“Chưa có đủ điều kiện khởi kiện theo quy định của pháp luật là trường hợp pháp luật tố tụng dân sự, pháp luật khác có quy định về các điều kiện để cơ quan, tổ chức, cá nhân khởi kiện yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình hoặc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, lợi ích công cộng và lợi ích của Nhà nước nhưng người khởi kiện đã khởi kiện đến Tòa án khi còn thiếu một trong các điều kiện đó”.

2. Tòa án không được trả lại đơn khởi kiện

Căn cứ vào các quy định và hướng dẫn nêu trên, việc cung cấp chứng cứ chứng minh khối di sản của người chết không được xem là một “điều kiện khởi kiện” bắt buộc tại thời điểm nộp đơn.

Do đó, tại thời điểm khởi kiện, việc người khởi kiện không cung cấp được tài liệu, chứng cứ chứng minh người chết có để lại tài sản không thuộc trường hợp “chưa đủ điều kiện khởi kiện” theo quy định tại điểm b khoản 1 Điều 192 của Bộ luật Tố tụng dân sự và hướng dẫn tại khoản 1 Điều 3 Nghị quyết số 04/2017/NQ-HĐTP.

Vì vậy, trong trường hợp này, Tòa án không được phép trả lại đơn kiện mà vẫn phải xem xét thụ lý vụ án.

3. Nghĩa vụ cung cấp chứng cứ sau khi thụ lý

Mặc dù Tòa án phải thụ lý vụ án ngay cả khi hồ sơ ban đầu chưa có chứng cứ về di sản, nhưng người khởi kiện (chủ nợ) vẫn mang gánh nặng chứng minh trong suốt quá trình giải quyết vụ án. Cụ thể, sau khi thụ lý vụ án, Tòa án phải yêu cầu người khởi kiện cung cấp tài liệu, chứng cứ để chứng minh cho yêu cầu khởi kiện của mình theo đúng quy định của pháp luật.

Tòa án có quyền từ chối thụ lý đơn kiện đòi nợ người thừa kế nếu thiếu chứng cứ về di sản không?

Không. Tại thời điểm nộp đơn, việc không cung cấp được tài liệu chứng minh người chết để lại di sản không bị coi là chưa đủ điều kiện khởi kiện, do đó Tòa án vẫn phải xem xét thụ lý vụ án theo quy định.

Sau khi vụ án được thụ lý, người khởi kiện cần làm gì?

Sau khi Tòa án thụ lý, người khởi kiện có trách nhiệm thu thập, cung cấp tài liệu, chứng cứ để chứng minh cho yêu cầu khởi kiện của mình theo yêu cầu của Tòa án và quy định của pháp luật.

Nếu quá trình giải quyết vụ án xác định người chết không để lại bất kỳ tài sản nào thì sao?

Theo pháp luật dân sự, người thừa kế chỉ có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ trả nợ trong phạm vi di sản do người chết để lại. Nếu kết quả thu thập chứng cứ chứng minh được người chết hoàn toàn không để lại tài sản, yêu cầu khởi kiện buộc người thừa kế trả tiền bằng tài sản riêng của họ sẽ không có cơ sở để Tòa án chấp nhận.